Η κρίση στην ΑΟΖ και το διάτρητο «θαλάσσιο τείχος»

EEZ

Η περιοχή που έχει δεσμεύσει η Τουρκία για σεισμικές έρευνες (εντός κόκκινων γραμμών)

«Διότι η κυριαρχία της θαλάσσης αποτελεί πραγματικώς μέγα κεφάλαιον. Σκεφθήτε, τωόντι, εάν είμεθα νησιώται, ποίοι θα ήσαν πλέον απρόσβλητοι από ημάς;» (Θουκυδίδης, Ιστορία Α 143)

   Από την ανωτέρω διαπίστωση του Περικλή προκύπτει η σημασία που απέδιδαν οι Αθηναίοι στο θαλάσσιο στοιχείο ως παράγοντα ισχύος. Μάλιστα, εκφράζεται η πεποίθηση πως εάν οι Αθηναίοι ήταν νησιώτες, έχοντας για φυσική οχύρωση τη θάλασσα, θα ήταν απρόσβλητοι από κάθε απειλή.  Η Κύπρος, μολονότι είναι νησί που διαθέτει ένα φυσικό, υδάτινο τείχος πέριξ των ακτών της, δεν έχει πράξει τα δέοντα προς εκμετάλλευση του γεγονότος τούτου. Η αδράνεια και ο λαϊκισμός στο θέμα της ενίσχυσης των ναυτικών δυνάμεων της Κυπριακής Δημοκρατίας (ΚΔ) εμφαίνεται σε κάθε περίσταση όπου το κράτος αδυνατεί να προστατεύσει τα κυριαρχικά του δικαιώματα επί των παρακείμενων υδάτων και της υφαλοκρηπίδας του. Τέτοια περίπτωση είναι και η πρόσφατη (για νιοστή φορά) αμφισβήτηση από πλευράς Τουρκίας και ψευδοκράτους του αποκλειστικού δικαιώματος της ΚΔ για έρευνα και εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της υφαλοκρηπίδας της.

    Με ανακοινώσεις τους στις 3 και 4 Οκτωβρίου 2014, ψευδοκράτος και Τουρκία χαρακτηρίζουν τις έρευνες της ΚΔ στο θαλασσοτεμάχιο 9 «παράνομες» και «προκλητικές», γιατί γίνονται χωρίς τη σύμφωνη γνώμη της τουρκοκυπριακής πλευράς, η οποία διεκδικεί μερίδιο στον υποθαλάσσιο φυσικό πλούτο, αλλά και διότι τα αλίπεδα στην ΑΟΖ της ΚΔ επικαλύπτονται από τις περιοχές για τις οποίες έλαβε άδειες εξερεύνησης η τουρκική εταιρεία πετρελαίου (ΤΡΑΟ). Περαιτέρω, η Τουρκία εξέδωσε οδηγία προς ναυτιλλομένους (NAVTEX), με την οποία δεσμεύει θαλάσσια περιοχή που εμπίπτει στα θαλασσοτεμάχια 1,2,3,8,9 της ΚΔ, προαναγγέλλοντας, παράλληλα, σεισμικές έρευνες και την ανάπτυξη πλατφόρμας πετρελαίου εντός των υπό κρίση θαλασσίων υδάτων.

   Κατ’ επιταγήν των άρθρων 56(1)(a)(3) και 77(1)(2) της Σύμβασης για το Δίκαιο Θάλασσας 1982 (Σύμβαση ΔΘ), ένα παράκτιο κράτος έχει αποκλειστικά κυριαρχικά δικαιώματα σε σχέση με την εξερεύνηση και εκμετάλλευση των φυσικών πόρων τόσο της ΑΟΖ όσο και του βυθού και του υπεδάφους αυτής (υφαλοκρηπίδα). Επίσης, έχει το αποκλειστικό δικαίωμα να κατασκευάζει, να αδειοδοτεί και να ρυθμίζει την κατασκευή εγκαταστάσεων, που έχουν ως σκοπό την εκμετάλλευση των ρηθέντων φυσικών πόρων (π.χ. πλατφόρμες πετρελαίου) (άρθρα 60 και 80 Σύμβασης ΔΘ). Αφ’ ης στιγμής η ΚΔ είναι η μόνη αναγνωρισμένη κρατική οντότητα στο νησί (Ψήφισμα Συμβουλίου Ασφαλείας 186/64), συνεπακόλουθα νομιμοποιείται να ασκεί και τα ανωτέρω αποκλειστικά δικαιώματα.

   Αναφορικά με τις αξιώσεις που προβάλλει το ψευδοκράτος -μέσω της Τουρκίας- στον θαλάσσιο χώρο της Κύπρου, πρέπει να τονιστεί ότι δεν βρίσκουν οποιοδήποτε έρεισμα στο διεθνές δίκαιο. Η ακυρότητα τέτοιων απαιτήσεων προκύπτει από την έλλειψη διεθνούς νομικής προσωπικότητας του ψευδοκράτους, μιας αποσχιστικής οντότητας που εγκαθιδρύθηκε ως αποτέλεσμα παράνομης χρήσης βίας, κατά παράβαση του άρθρου 2(4) Χάρτη ΟΗΕ (Ψηφίσματα ΣΑ 541/83, 550/84Διεθνές Δικαστήριο Δικαιοσύνης 2010, Συμβουλευτική Γνωμοδότηση για το Κοσσυφοπέδιο, παρ. 81). Ειδικότερα, οι περιοχές νοτίως του Ακρωτηρίου Γκρέκο, τις οποίες έχει δεσμεύσει η Τουρκία με τη NAVTEX, δεν μπορούν σε καμία περίπτωση να θεωρηθούν ως εμπίπτουσες στη δικαιοδοσία του ψευδοκράτους, ακόμα και αν αυτό αποτελούσε νόμιμη κρατική οντότητα. Απαραίτητη προϋπόθεση για να δύναται ένα κράτος να προβάλει αξιώσεις επί θαλασσίων υδάτων είναι να προεκβάλλουν οι ακτές του στη σχετική θαλάσσια περιοχή. Εν προκειμένω, οι ακτές που βρίσκονται υπό τον έλεγχο της Τουρκίας στην κατεχόμενη βόρεια Κύπρο δεν προεκβάλλουν στην υπό εξέταση θαλάσσια περιοχή, οπότε και από αυτή την έποψη οι τουρκικές θέσεις είναι καταχρηστικές και αστήρικτες.

    Σημαντικά διδάγματα μπορούν να εξαχθούν από τη Νότια Σινική Θάλασσα, όπου παρεμφερείς δραστηριότητες με αυτές που έχει εξαγγείλει η Τουρκία διενήργησε η Κίνα προ ολίγων μηνών ανοιχτά του Βιετνάμ. Συγκεκριμένα, τον Μάιο του 2014 η Κίνα τοποθέτησε πλατφόρμα και διεξήγαγε έρευνες σε θαλάσσια περιοχή μεταξύ 133 και 156νμ από τις ακτές του Βιετνάμ, με σκάφη του τελευταίου να εμβολίζουν συστηματικά τα κινεζικά που υποστήριζαν την επιχείρηση. Ωστόσο, το Βιετνάμ δεν κατάφερε να διακόψει τις έρευνες, οι οποίες ολοκληρώθηκαν γύρω στα μέσα Ιουλίου 2014, οπότε και αποσύρθηκε η πλατφόρμα από την περιοχή. Οι εντάσεις στην περιοχή συνεχίζονται και θα είναι ενδιαφέρον να δούμε πώς θα εξελιχθεί η κατάσταση.

   Η Σύμβαση για το ΔΘ, αν και προβλέπει τους τρόπους με τους οποίους το παράκτιο κράτος μπορεί να αντιμετωπίσει την παραβίαση των κυριαρχικών του δικαιωμάτων αναφορικά με τους ζώντες οργανισμούς εντός ΑΟΖ (άρθρο 73), εντούτοις παραμένει σιωπηλή όταν πρόκειται για παραβίαση κυριαρχικών δικαιωμάτων που αφορούν τους μη ζώντες οργανισμούς (υδρογονάνθρακες). Σαφέστατα, στην περίπτωση αυτή υπάρχει ένα κενό δικαίου, το οποίο μπορεί να καλυφθεί με την εφαρμογή των μέτρων που προνοούνται στους περί Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης και Υφαλοκρηπίδας Νόμους του 2004 και 2014 της ΚΔ (άρθρα 8 και 9) και περί Υδρογονανθράκων (Αναζήτηση, Έρευνα και Εκμετάλλευση) του 2007 (άρθρα 22 και 25)-πέραν της επίδειξης σημαίας από Πολεμικό Ναυτικό/Λιμενική Αστυνομία/Ακτοφυλακή- καθώς η Επιτροπή Διεθνούς Δικαίου (International Law Commission – ILC) αναγνώρισε ότι η δικαιοδοσία για τη λήψη τέτοιων μέτρων περιλαμβάνεται στην έννοια των «κυριαρχικών δικαιωμάτων» (σελ. 297). Την επιβολή της νομοθεσίας σε τέτοιες περιπτώσεις δέχθηκε υπόρρητα και η διεθνής νομολογία στις υποθέσεις M/V Saiga (No2) (1999) (Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο Θάλασσας-ΔΔΔΘ) και Guyana v Suriname (2007) (Διαιτητικό Δικαστήριο εγκαθιδρυθέν υπό του Παραρτήματος VII Σύμβασης ΔΘ). Εξάλλου, τα οποιαδήποτε αστυνομικά μέτρα που πρόκειται να ληφθούν για την καταστολή τέτοιων παραβιάσεων δεν θα επηρεάζουν τις ελευθερίες των θαλασσών (άρθρο 87 Σύμβασης ΔΘ), οι οποίες ισχύουν στην ΑΟΖ και αποτελούν «κόκκινη γραμμή» για τις ναυτικές υπερδυνάμεις. Αξίζει να σημειωθεί ότι, πλέον, γίνεται αποδεκτό πως η δυνατότητα του παράκτιου κράτους να ασκεί αστυνομικές αρμοδιότητες (ακόμα και με τη συνδρομή του Πολεμικού Ναυτικού) εντός των θαλάσσιων ζωνών του σε περίπτωση παραβίασης της κείμενης νομοθεσίας του αποτελεί μέρος του εθιμικού διεθνούς δικαίου.

   Σε κάθε περίπτωση, η εφαρμογή τέτοιων μέτρων προϋποθέτει τα απαραίτητα πλωτά μέσα για την προσέγγιση των αδικοπραγούντων στη θάλασσα και την ετοιμότητα των δυνάμεων της Δημοκρατίας για πιθανή επιβίβαση στο σκάφος που παρανομεί και, ίσως, για διενέργεια συλλήψεων.  Η παρούσα συγκυρία καταδεικνύει την αδυναμία αντιμετώπισης τέτοιων κρίσεων, ένεκα της έλλειψης πλωτών μέσων και της ολιγωρίας αναφορικά με τη χάραξη μιας μακρόπνοης θαλάσσιας στρατηγικής. Ως εκ τούτων, η αδήριτη ανάγκη ενίσχυσης της ναυτικής ισχύος της ΚΔ ως μέσο αποτροπής επαναβεβαιώνεται, καθώς οι ολοένα αυξανόμενες προκλήσεις που προκύπτουν από τις δραστηριότητες της ΚΔ στον τομέα των υδρογονανθράκων δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν σοβαρά με σπασμωδικές και μεμονωμένες κινήσεις, οι οποίες δεν εντάσσονται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ολοκληρωμένης θαλάσσιας πολιτικής.

Leave a Reply